"İnsanın değerini doğduğu yer ya da başkalarının ona biçtiği sınırlar değil, kendi varoluşu ve emeği belirler."
— Simone de Beauvoir
Bir akademik unvan, insanı gerçekten "çağdaş" kılmaya yeter mi? Yoksa kimi zaman diploma, insanın içindeki o kadim önyargıları gizlemeye yarayan incecik bir örtüden mi ibarettir?
İzmir’de son günlerde Çeşme Projesi etrafında kopan fırtına, ne yazık ki siyasetin ve ekolojik kaygıların sınırlarını fersah fersah aştı; zarif bir şehrin insanlarını, kimliğini ve onurunu hedef alan hoyrat, ayrımcı bir dile kurban edildi. Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Adnan Yüksel Gürüz, İzmir Milletvekili Ceyda Bölünmez Çankırı’nın açıklamalarını eleştirirken sosyal medya paletinden şuursuzca fırça atıyordu: "Mardinli kadının Çeşme sevdası. Bunlardan sadece midyeci olur."
Bir siyasetçinin tasarruflarını eleştirmek, elbette kamusal bir haktır. Çeşme’nin toprağını, denizini savunmak ya da kalkınma adına atılan adımları tartışmak başka bir zeminin konusudur. Benim bu satırlardaki duruşum, herhangi bir siyasi erkin veya projenin avukatlığını yapmak değil. Meselem, fani bir siyasi çekişmenin nasıl olup da bir insanın doğduğu coğrafyayı, taşıdığı kökleri ve o toprağın insanlarını küçümseyen kibirli bir yargıya dönüşebildiği... Üstelik bu zehirli dilin, insan hayatını iyileştirmekle mesul bir akademisyenin kaleminden dökülmesi, üzerinde derinlemesine düşünülmeyi fazlasıyla hak ediyor.
Gelen haklı tepki fırtınasının ardından Prof. Dr. Gürüz paylaşımını sildi; hem milletvekilinden hem de Mardinlilerden özür diledi. Çeşme’yi yapılaşmadan koruma kaygısı güttüğünü, ancak sözlerinin maksadını aştığını ifade etti. Özür dilemek kıymetlidir; insanın kendi kör noktasını fark edip geri adım atabilmesi erdemdir. Ne var ki bir özür, kullanılan o zehirli dilin ve o dilin beslendiği zihniyet bataklığının üzerini örtmeye yetmez.
Bir insanı doğduğu toprakların haritasıyla yargılamak, kökleri üzerinden küçümsemek ve mesleğini bir aşağılama aracı olarak görmek hangi evrensel değerle, hangi çağdaşlıkla bağdaşabilir?
Ne gariptir ki, midyecilik neden küçümsenecek bir meslek olsun? Alın teriyle, nasırlı ellerle, rızkını taştan çıkaran helal bir emeği aşağılamak; yalnızca bir zanaata değil, emeğin en kutsal haline saygısızlıktır. Simone de Beauvoir’ın da işaret ettiği gibi, insanı var eden başkalarının ona biçtiği dar kalıplar değil, kendi emeğidir. Hiçbir meslek, hiçbir unvan insanın ruhsal rütbesini belirlemez. İnsanları mesleklerine, memleketlerine, etnik kökenlerine göre bir rafa koymak çağdaşlığın değil, olsa olsa köhne bir bağnazlığın ürünüdür.
Mardin’i anlamak için haritalara değil, biraz tarihe, biraz insanlık vicdanına bakmak yeterlidir.
"Mardin, sadece taştan yapılmış bir şehir değildir; o taşlara sabrını, emeğini ve ruhunu işleyenlerin hafızasıdır."
— Murathan Mungan
Murathan Mungan’ın da dediği gibi, Mardin’in o sarı kalker taşları yalnızca birer yapı malzemesi değil; binlerce yıllık medeniyetlerin ezgisini, farklı dillerin ve inançların kuyu suyu gibi berrak ortaklığını koynunda saklayan canlı bir bellektir. Taşın üzerine yazılmış bir medeniyet destanıdır orası. Sokaklarında yürürken tarih kokar, insanının bakışında kadim bir sabır parıldar. Yalnızca bir şehir değil, insanlık ortak hafızasının en nadide duraklarından biridir.
2015 yılında Nobel Kimya Ödülü’nü kucaklayan Prof. Dr. Aziz Sancar’ın Savur topraklarından çıkmış olması, bu coğrafyanın bereketli zihninin yalnızca parlak bir örneğidir. Bilimden sanata, felsefeden ticarete nice deha bu topraklardan doğmuştur.
Ancak Mardin’in asaletini kanıtlamak için Nobel madalyalarına, akademik unvanlara ya da dünyaca tanınmış isimlere ihtiyacı yoktur. Bir şehrin evlatları ancak küresel başarılar tescillediğinde mi saygıyı hak eder? Elbette hayır! Mardin’in gerçek değeri; farklılıklarıyla bir arada nefes alabilmesinde, o kadim hoşgörüsünde, üretkenliğinde ve yüzyıllara meydan okuyan ortak yaşam inancındadır.
İşte asıl düğüm burada çözülüyor: Gerçek çağdaşlık, cübbelerin üzerindeki unvanlarda ya da parlak diplomalarda saklı değildir. Çağdaşlık; farklı olanı zenginlik sayabilmek, insanı nereden doğduğundan bağımsız birer "can" olarak görebilmek, başkasının emeğine ve onuruna baş eğecek kadar zarif olabilmektir. Eğitim, insana yalnızca bilgi yüklemez; asıl marifeti önyargıların pasını silmek, kibrin tunç zırhını çıkarıp atmak ve başkasının hakikatine hürmet etmektir.
Mardin’in insanını aşağılama cüretini gösterenler, önce kendi içlerindeki o ıssız ve hoyrat taşra ile yüzleşmelidir.
O kadim taşlar nice imparatorlukların geçişine, nice dillerin ağıtına, nice hayatların baharına tanıklık etti. O taşların belleğinde dışlamak değil, kucaklaşmak vardır.
Unutulmasın ki insanı yücelten doğduğu coğrafya değil, ömrüne sığdırdığı vicdandır; taşıdığı unvan değil, alnında parlayan insanlık onurudur. Bir şehri zarafetsizce harcayıp küçümsemek pek kolaydır; lâkin onun bin yıllık sessizliğini, o derin rûhânî birikimini ve insanının çırpınışını idrak edebilmek ise sıradan bir göz değil, gerçek bir entelektüel vicdan gerektirir.
Nesrin Aykaç
