Toplumlar, farklılıklarıyla yaşar. Dil, kültür, inanç, yaşam tarzı ve düşünce çeşitliliği; bir ülkenin zayıflığı değil, aksine dayanıklılığının göstergesidir. Buna rağmen farklılıklar söz konusu olduğunda ilk refleks çoğu zaman korku olur. Çünkü korku, yönetilmesi kolay bir duygudur. Akıl ise emek ister.
Tarih bize şunu gösteriyor: Farklılıklarını tehdit olarak gören toplumlar, zamanla kendi içine kapanır. Kapanan toplumlar ise üretkenliğini, dinamizmini ve nihayetinde geleceğini kaybeder. Oysa farklılıkları zenginlik olarak gören toplumlar, kriz anlarında bile ayakta kalmayı başarır. Çünkü çeşitlilik, alternatif düşünce üretir; alternatif düşünce ise çözüm demektir.
Sorun farklılıkların varlığı değil, onların nasıl yönetildiğidir. Aynı çatı altında yaşayan insanların birbirine benzemesi gerekmez. Ortak olan şey benzerlik değil, eşitlik-tir. Eşit yurttaşlık duygusu güçlüyse, farklılıklar çatışma üretmez. Aksine, birlikte yaşama kültürünü besler.
Modern devlet anlayışı tam da bu noktada devreye girer. Devlet, bir kimliği diğerine üstün kılmak için değil; farklılıklar arasında adil bir denge kurmak için vardır. Bu denge bozulduğunda, toplumsal huzur da kaçınılmaz olarak zarar görür. Çünkü insanlar kendilerini tehdit altında hissettiklerinde değil, güvende olduklarında aidiyet geliştirir.
Farklılıkları tehdit gibi sunan dil, genellikle kısa vadeli siyasal kazançlar üretir. Ancak bu dilin topluma maliyeti ağırdır. Güvensizlik yayılır, ötekileştirme normalleşir ve ortak gelecek fikri zayıflar. Bu da toplumun enerjisini iç tartışmalara harcamasına neden olur.
Oysa bir ülkenin gerçek gücü, farklılıklarını bastırabilme kapasitesinde değil; onları yönetebilme olgunluğundadır. Farklı diller konuşulabilir, farklı inançlar yaşanabilir, farklı düşünceler savunulabilir. Bunların hiçbiri, tek başına bir tehdit değildir. Tehdit olan, bu farklılıkların konuşulamaz hâle gelmesidir.
Sonuç olarak mesele şudur: Farklılıklar ya korkuyla yönetilir ya da akılla. Korkuyla yönetilen toplumlar suskunlaşır; akılla yönetilenler güçlenir. Bu tercih, toplumun geleceğini belirler.
